(Gửi bạn, người có lẽ cũng đã lớn lên từ những vết nứt của lịch sử, mà không muốn bản thân và con cháu mình sống bằng hoài niệm thông qua kí ức hoặc những chuyện kể đắng cay.)
Tháng Tư, quê nhà lại treo cờ. Lá đỏ sao vàng rực lên trong nắng, không phải cái gay gắt của mùa khô, cũng chưa đủ dịu dàng của mùa mưa. Giữa ngưỡng giao mùa ấy, tôi bỗng nhớ đến một thứ nắng khác — nắng của những cuốn phim tài liệu, chiếu trong rạp tối, giữa đám học trò nhỏ xíu được đưa đi xem mỗi dịp 30 tháng Tư. Hồi ấy, tôi nghĩ lịch sử nằm trọn trong màn ảnh bạc: những đoàn quân tiến vào Sài Gòn, xe tăng qua cổng Dinh, cờ tung bay, người reo hò. Tôi ngồi ghế nhựa mỏi lưng mà thấy trong lòng cũng reo rừng rực. Thắng trận. Giải phóng. Thống nhất. Những chữ to như vậy làm gì còn chỗ cho những điều nhỏ xíu khác len vào.
Mãi đến một lần về quê, tôi mới nhìn thấy một phần khác của tháng Tư. Chuyện xảy ra ở một góc chợ, sáng sớm, nơi có người đàn bà già vo nếp bên rổ xôi trắng. Lưng bà còng, giọng Bắc pha Nam, nghe mềm như bánh ít. Tôi đứng chờ mua xôi, thấy mắt bà hoe hoe đỏ, hỏi: “Ngoại buồn hả?” Bà không ngẩng lên, chỉ cười nhẹ, tay vẫn vo đều: “Không buồn đâu con. Chỉ là… hôm nay là ngày tao nhận giấy báo tử của em trai. Nó là lính. Mà lính bên kia.” Tôi đã không biết nói gì. Chỉ biết đứng đó, lặng yên. Bỗng thấy cả chợ như chậm lại. Như thể tiếng rao, tiếng dao băm, tiếng xe máy, tiếng chim sẻ… đều nhường chỗ cho một nốt lặng duy nhất: câu nói của bà.
Và tôi hiểu. Rằng thống nhất không phải là một ngày nằm trên lịch. Không phải là một dấu chấm than trên dòng thời gian. Nó là một hành trình dài, âm thầm, và nhiều khi, rất lặng. Có người được gặp lại người thân sau bao năm. Có người cả đời chỉ biết nhìn tấm ảnh ố vàng rồi tự tưởng tượng một vòng tay chưa từng chạm. Có những bữa cơm đoàn viên, cũng có những nấm mồ chôn lặng ở nơi người thân không bao giờ dám trở về thắp nhang.
Tôi bắt đầu học cách lắng nghe. Lắng nghe tiếng đũa chạm vào bát giữa bữa cơm ba thế hệ. Lắng nghe tiếng mẹ Bắc dỗ con Nam bằng giọng ngọt như chè: “Ngủ đi con, mai má dẫn đi chợ Bến Thành.” Lắng nghe cả tiếng thở dài của những người đã đi qua cuộc chia cắt bằng đôi chân, nhưng vẫn chưa đi qua nó bằng trái tim.
Và tôi cũng bắt đầu hình dung về một đường thẳng từng chia đôi đất nước — vĩ tuyến 17. Một vạch tưởng chừng chỉ nằm trên bản đồ, mà đã cắt đôi không chỉ bản thân dải đất hình chữ S, mà còn cắt đôi biết bao phận người. Một ranh giới không nhìn thấy, nhưng vẫn khiến những đứa trẻ phải gọi cha bằng hình, và mẹ thì ôm ký ức như ôm một người chưa kịp về.
Tôi nghĩ, có lẽ sự thống nhất bắt đầu từ lúc ta dám ngồi xuống, nhìn về vĩ tuyến ấy — không chỉ bằng con mắt lịch sử, mà bằng lòng trắc ẩn. Dám hiểu rằng không phải ai cũng đi cùng một hướng, nhưng nhiều người trong số họ đều đã bước đi vì những điều rất người: một mái nhà, một niềm tin, một mong ước được sống tử tế và được trở về.
Tôi bắt đầu nhìn kỹ hơn những điều bé nhỏ, như một quán ăn sáng có ba thế hệ ngồi chen chúc, một người con trai giọng Bắc gọi người đàn bà Nam Bộ bằng “má ơi”, một cây cầu không còn lính gác… và những đứa trẻ sinh ra đã sống cùng nhau, chẳng cần biết ranh giới từng ở đâu, từng đứt, từng đau, từng làm người lớn rớm nước mắt. Tôi nghĩ, thống nhất đôi khi không nằm ở chuyện ai đúng ai sai, ai thắng ai thua. Nó nằm ở sự chịu đựng. Ở việc ta ở lại bên nhau, lặng lẽ, nhẫn nại, bằng cả phần đau mà người kia mang theo.
Và nếu tháng Tư còn điều gì để lại, có lẽ đó là mong mỏi rất người: rằng mỗi lần nó quay về, ta sẽ dịu dàng hơn với quá khứ, và biết ơn hơn vì hiện tại không còn hàng rào giữa những người đã thôi phân biệt ai là “bên này”, ai là “bên kia”.
Tháng Tư về. Lá cờ đỏ vẫn bay. Nhưng lần này, tôi không ngẩng đầu lên nhìn nó nữa. Ở một nơi rất xa quê nhà, tôi ngồi xuống thật thấp, ngang bằng với những đôi chân đã từng đi qua những chia ly mà không nói thành lời. Ở vị trí ấy, tôi nhìn thấy những bông hoa dại rực rỡ khoe sắc không cần lời khen ngợi.
Ở vị trí ấy, tôi thấy mình gần lịch sử hơn bất kỳ cuốn phim nào…
(Vân Lam – viết cho mùa mà lẽ ra yêu thương nên được lan toả nhiều hơn để xua tan hận thù…)
CHIẾC HỘP MÀU LAM 